Di chúc văn 遺囑文 • Di chúc

Tác giả:

Ngã niên trị bát bát,
Ngã số phùng cửu cửu.
Ta tai ngã đức lương,
Thọ kỷ mại tiên khảo.
Ta tai ngã học thiển,
Khôi nhiên chiêm long thủ.
Khởi phi tiên khảo linh,
Lưu dĩ tích nhĩ phụ.
Khởi phi tiên khảo danh,
Bất tố dĩ lưu hậu.
Bình nhật vô thốn công,
Phủ ngưỡng dĩ tàm phụ.
Túc hĩ diệc hà cầu,
Tử táng vật yêm cửu.
Tử hạnh đắc toàn quy,
Táng hạnh đắc thân phụ.
Quan khâm bất khả mỹ,
Chỉ dĩ liễm túc thủ.
Cụ soạn bất khả phong,
Chỉ dĩ đáp bôn tẩu.
Bất khả tả chúc văn,
Bất khả vi đối cú.
Bất khả thiết minh tinh,
Bất khả đề thần chủ.
Bất khả đạt môn sinh,
Bất khả phó liêu hữu.
Tân khách bất khả chiêu,
Phúng điếu bất khả thụ.
Thử giai luỵ ư sinh,
Tử giả diệc hề hữu.
Duy dĩ trọng ngô quá,
Hiêu nhiên chúng đa khẩu.
Duy ư táng chi nhật,
Kỳ thiên đạo tiền cữu.
Vu công bát cửu nhân,
Xuy tống liệt tả hữu.
Thảo thảo tử táng hoàn,
Lỗi ngã dĩ bôi tửu.
Sở đắc tân sắc bằng,
Phong hoàn nạp sứ phủ.
Viên đề mỗ thạch bi,
Hoàng nguyễn cố hưu tẩu.

 

Dịch nghĩa

Tuổi thầy gặp quẻ bát thuần (vừa hết),
Số thầy gặp quẻ dương cùng (đã hết).
Thương thay đức thầy mỏng,
Tuổi thọ lại hơn ông.
Thương thay thầy học nông cạn,
Bảng được ghi đầu rồng.
Chẳng phải ông để tuổi,
Cho thầy được hưởng (hay sao)?
Há chẳng phải cái danh của ông,
Chẳng dùng mà để cho thầy (hay sao)?
Ngày thường thầy không có công trạng gì,
Ngửa lên, cúi xuống mà thẹn với trời đất.
Lúc chết được trở về toàn thân,
Được chôn trên đất gò quê hương.
Thế là đủ còn cần gì nữa.
Đồ khâm liệm không được dùng đồ tốt,
Chỉ để kín chân tay
Cỗ bàn không được sửa bày linh đình,
Chỉ đủ để mời đáp lễ người giúp đám.
Không được viết văn tế.
Không được làm câu đối.
Không được viết minh tinh.
Không được đề thần chủ.
Không được gọi môn sinh.
Không được báo bạn quan của thầy.
Không được mời quan khách.
Không được thu đồ phúng điếu.
Những thứ đó đều làm luỵ người sống,
Mà không có ích gì với người chết,
Lại làm cho thầy thêm nặng lỗi
Sau này lại làm nhiều người cười chê.
Còn trong ngày đưa ma thầy,
Cờ biển của vua ban dàn đi trước linh cữu.
Thợ kèn tám chín người,
Đi hai bên thổi tiễn đưa.
Chôn thầy qua loa xong,
Rưới cho thầy một chén rượu lên mộ.
Những sắc bằng mới được cấp,
Gói cả lại, đem nộp trả phủ sứ.
Đề vào bia trên mộ:
“Ông già về hưu triều Nguyễn”.

 
Theo tạp chí Hán Nôm số 2-2009 thì bài này có tên là “Trị mệnh” 值命, tức lời trăng trối khi còn tỉnh táo. Tích Nguỵ Thù thời Xuân Thu lúc còn khỏe dặn con: “Khi ta chết, cho người hầu của ta đi lấy chồng”. Khi Nguỵ Thù sắp chết lại dặn: “Khi ta chết thì đem người hầu của ta chôn sống với ta”. Lúc Nguỵ Thù chết, con Nguỵ Thù cho người hầu của bố đi lấy chồng, và nói rằng: “Ta làm theo lời bố ta dặn khi còn tỉnh táo chứ không làm theo lời bố ta khi đã lẫn” (tòng trị mệnh bất tòng loạn mệnh).

Bản dịch của Trần Tán Bình

Kém hai tuổi xuân đầy chín chục,
Số thầy sinh phải lúc dương cùng.
Đức thầy đã mỏng mòng mong,
Tuổi thầy lại sống hơn ông cụ thầy.
Học chẳng có rằng hay chi cả.
Cưỡi đầu người kể đã ba phen.
Tuổi là tuổi của gia tiên,
Cho nên thầy được hưởng niên lâu ngày.

Ấy thuở trước ông mày chẳng đỗ,
Hóa bây giờ cho bố làm nên.
Ơn vua chửa chút báo đền,
Cúi trông hổ đất, ngửa lên thẹn trời.
Sống không để tiếng đời ta thán,
Chết được về quê quán hương thôn.
Mới hay trăm sự vuông tròn,
Sống lâu đã trải, chết chôn chờ gì ?
Đồ khâm liệm chớ nề xấu tốt,
Kín chân tay đầu gót thời thôi.
Cỗ đừng to lắm con ơi,
Hễ ai chạy lại, con mời người ăn.
Tế đừng có viết văn mà đọc,
Trướng đối đừng gấm vóc làm chi.
Minh tinh con cũng bỏ đi,
Mời quan đề chủ con thì không nên.

Môn sinh chớ bổ tiền đặt giấy,
Bạn của thầy cũng vậy mà thôi,
Khách quen chớ viết thiếp mời.
Ai đưa lễ phúng con thời chớ thu.
Chẳng qua nợ để cho người sống,
Chết đi rồi còn ngóng vào đâu!
Lại mang cái tiếng to đầu,
Khi nay bày biện, khi sau chê bàn.
Cờ biển của vua ban ngày trước,
Khi đưa thầy con rước đầu tiên,
Lại thuê một lũ phường kèn,
Vừa đi vừa thổi mỗi bên dăm thằng.
Việc tống táng nhung nhăng qua quýt,
Cúng cho thầy một ít rượu hoa;
Đề vào mấy chữ trong bia,
Rằng: “Quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu”.

Theo ý kiến một số cụ già ở địa phương nhà thơ, thì bài này là do cụ Trần Tán Bình dịch trong buổi lễ đưa ma cụ Nguyễn Khuyến.

Lộ tòng kim dạ bạch,
Nguyệt thị cố hương minh.

Thảo luận cho bài: "Di chúc văn 遺囑文 • Di chúc"

Tìm theo tác giả